Wstęp




Od maja 1994 roku wszystkie noworodki urodzone w Polsce objęte są obligatoryjnymi badaniami wykrywającymi fenyloketonurie i wrodzoną niedoczynność tarczycy (hipotyreozę).

Od stycznia 1999 do września 2003 Pracownia Badań Przesiewowych i Hormonalnych w Warszawie wykonywała pilotażowe badania w kierunku mukowiscydozy. Badania w kierunku mukowiscydozy zostały wznowione w lutym 2007 i stopniowo obejmowały całą populacje noworodków - od 1 czerwca 2009 wszystkie noworodki objęte są badaniami w kierunku mukowiscydozy.

We wrześniu 2015 Zakład Badań Przesiewowych rozpoczął badania przesiewowe wykrywające wrodzony przerost nadnerczy (WPN).

Badania przesiewowe wad słuchu prowadzone są przez Fundację Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy

Fenyloketonuria




Fenyloketonuria jest chorobą wrodzoną, dziedziczną. Przenoszona jest przez autosomalny gen recesywny stąd choroba dziedziczona jest przez część potomstwa (średnio: 1 dziecko zdrowe, 1 dziecko chore, dwoje dzieci - nosiciele genu). Częstość występowania w populacji polskiej wynosi około 1:7000 urodzeń.

Podstawowym objawem klinicznym obserwowanym w fenyloketonurii jest opóźnienie rozwoju psychoruchowego zauważalne już w okresie niemowlęcym. Choroba nieleczona charakteryzuje się przede wszystkim upośledzeniem umysłowym na ogół bardzo znacznego stopnia.

Przyczyną choroby jest uszkodzenie enzymatycznego systemu rozkładającego fenyloalaninę, co powoduje gromadzenie się dużych jej ilości w płynach ustrojowych chorego.

Fenyloalanina jest aminokwasem który musi być dostarczany z pożywieniem, który jest w większości zużywany do produkcji białek organizmu ludzkiego. Reszta jest metabolizowana (przekształcana) głównie przez hydroksylację (utlenianie) do tyrozyny.

Nadmiar fenyloalaniny i jej pochodnych (kwasu fenylopirogronowego i kwasu o-hydroksyfenylooctowego) wpływa na równowagę aminokwasową ustroju, powodując wtórne nieprawidłowości przemiany innych aminokwasów (tyrozyna, tryptofan) lub zaburzenia syntezy innych substancji (malaniny, aminy katecholaminowe: adrenalina, noradrenalina).

Hipotyreoza




Hipotyreoza jest chorobą spowodowaną przez niedobór hormonów produkowanych przez tarczycę (niedoczynność tarczycy). Wrodzona hipotyreoza która nie jest odpowiednio wcześnie wykryta powoduje nieprawdłowy rozwój mózgu co w konsekwencji powoduje upośledzenie umysłowe chorego dziecka.

Najczęstsze przyczyny choroby to wady rozwojowe tarczycy (brak tarczycy, przemieszczenie, nieprawidłowa synteza hormonów) lub oporność tkanek na działanie hormonów tarczycy. Przejściowa hipotyreoza może być spowodowana przez niedobór lub nadmiar jodu w okresie ciąży.

Choroba ta jest leczona przez podawanie choremu sztucznej tyroksyny (hormonu produkowanego normalnie przez tarczycę).

Mukowiscydoza




Mukowiscydoza (CF-Cystic Fibrosis) jest wieloukładową chorobą monogenową, dziedziczoną jako cecha autosomalna, recesywna. Charakteryzuje się przewlekłymi zmianami obturacyjnymi oskrzeli i infekcjami dróg oddechowych oraz zaburzeniami procesów trawienia i ich konsekwencjami. Polimorfizm objawów klinicznych ze strony różnych narządów i układów, zwłaszcza oddechowego i pokarmowego oraz ich pojawianie się w różnych okresach życia z różnym nasileniem, bardzo utrudnia i opóźnia rozpoznanie kliniczne (w Polsce średni wiek w momencie rozpoznania wynosi 3,5-5 lat). Konsekwencją późnego rozpoznania są: liczne hospitalizacje bez ustalenia właściwego rozpoznania, ciężkie niedożywienie, obturacyjna choroba płuc, zakażenia układu oddechowego, uraz psychiczny rodziców. (Farrell P.M. i wsp.; Advances in Pediatr. 2000,47,79-115).

Wczesne wykrycie umożliwia jednak podjęcie odpowiedniego leczenia i zwiększa znacznie szanse przeżycia chorego dziecka przez znaczne złagodzenie przebiegu choroby. Choroba ta dotyka 1 dziecko na około 2500 dzieci żywo urodzonych - jest to jedna z najczęstszych chorób genetycznych. W odróżnieniu od hipotyreozy i fenyloketonurii, choroba ta nie powoduje upośledzenia umysłowego.

Przyczyną choroby jest defekt genu CFTR, który powoduje nieprawidłową syntezę białka które uczestniczy w transporcie i reguluje wymianę jonów sodu, potasu, chloru i wody przez błony komórkowe. Zaburzenia transportu jonów prowadzą do nieprawidłowej pracy wielu wewnętrznych gruczołów. Gruczoły produkują gęstą i lepką wydzielinę która zalega w przewodach odprowadzających doprowadzając do ich zaczopowania, zapalenia a w konsekwencji do zniszczenia komórek narządowych gruczołów. Zmiany te zachodzą przede wszystkim w płucach chorego. Również może to powodować zaburzenia wchłaniania pokarmów spowodowane zablokowaniem kanałów doprowadzających enzymy trawienne z trzustki do jelit. Podobny mechanizm może powodować zaburzenia w postaci wydzielania zagęszczonej żółci prowadzące do marskości wątroby.

Wady metabolizmu




Od roku 2000 Instytut prowadzi pilotażowe badania przesiewowe w kierunku wykrywania rzadkich wad metabolizmu przy użyciu tandemowej spektrometrii mas.. Obecnie Instytut ma trzy spektrometry: dwa typu API-3200 oraz jeden API-5000.

Badaniami wykonywane tandemową spektrometria mas pozwalaja na wykrycie  nastepujących wad metabolizmu:

Lp. Wada metabolizmu Skrót
1 Hiperfenyloalaninemia HPA, PKU
2 Choroba syropu klonowego MSUD
3 Homocystynuria HCY
4 Hipermetioninemia  
5 Cytrulinemia CIT
6 Tyrozynemia I TYR I
7 Deficyt dehydrogenazy acyl-CoA średnio-łancuchowych kwasów tłuszczowych MCAD
8 Deficyt dehydrogenazy 3-hydroksy acyl-CoA długo-łancuchowych kwasów tłuszczowych LCHAD
9 Deficyt dehydrogenazy acyl-CoA bardzo długołancuchowych kwasów tłuszczowych VLCAD
10 Deficyt wielu dehydrogenaz-acylo-CoA GAII (MADD)
11 Deficyt palmitoilotransferazy karnitynowej typu I CPT I
12 Deficyt palmitoilotransferazy karnitynowej typu II CPT II
13 Deficyt translokazy karnityny CACT
14 Deficyt transportera karnityny (Pierwotny deficyt karnityny) CUD
15 Deficyt wielu karboksylaz MCD
16 Acyduria glutarowa I GA I
17 Acyduria propionowa PA
18 Acyduria metylomalonowa MMA
19 Acyduria izowalerianowa IVA
20 Deficyt liazy HMG-CoA HMG
21 3-metylokrotonylo-glicynuria MCC

Wrodzony przerost nadnerczy




Jest to choroba spowodowana niedoborem jednego z enzymów, niezbędnych do wytwarzania najważniejszych hormonów nadnerczy: kortyzolu i aldosteronu. Niedobór tych hormonów może skutkować zagrażającym życiu odwodnieniem (zespołem utraty soli).

Częstość występowania w populacji polskiej wynosi około 1:15 000 urodzeń.

Ponadto u dziewczynek choroba ta powoduje nieprawidłowy rozwój zewnętrznych narządów płciowych już w okresie płodowym, co może sprawiać trudności w określeniu płci dziecka po urodzeniu.

Badanie przesiewowe umożliwia wykrycie choroby już u noworodka i rozpoczęcie właściwego leczenia hormonalnego, które zapewnia prawidłowy rozwój dziecka. W razie wątpliwości może być pomocne w ustaleniu płci.

Deficyt biotynidazy




Deficyt (niedobór) biotynidazy to wrodzona wada metabolizmu biotyny (zwanej witaminą H lub B7), która nieleczona objawia się drgawkami, trudnościami w oddychaniu, hipotonią, wysypką skórną, łysieniem, utratą słuchu, opóźnieniem rozwoju. Choroba może objawić się w kilku pierwszych miesiącach życia noworodka ale możliwe jest również wystąpienie w późniejszym okresie życia.

Wykrycie choroby w badaniu przesiewowym umożliwia leczenia przez podawanie wolnej biotyny i zapewnia prawidłowy rozwój.

Częstość występowania około 1 : 60 000 urodzeń.

Opracowanie: Dr Mariusz Ołtarzewski
Zakład Badań Przesiewowych
Instytut Matki i Dziecka